COP warmtepomp: wat het is en wat je er écht van kunt verwachten

De COP van een warmtepomp (Coefficient of Performance) geeft aan hoeveel warmte een warmtepomp levert per eenheid verbruikte elektriciteit. Een COP van 4 betekent dus: voor elke kilowattuur stroom die de pomp verbruikt, krijg je 4 kilowattuur warmte terug. Hoe hoger de COP, hoe zuiniger en efficiënter de warmtepomp werkt.

Toch is de COP een getal dat flink misleidend kan zijn als je er niet goed naar kijkt. Er is namelijk een groot verschil tussen de COP die fabrikanten opgeven en de COP die je thuis in de praktijk haalt. Dat verschil begrijpen is het belangrijkste wat je kunt doen voordat je een warmtepomp koopt of beoordeelt.

Hoe de COP van een warmtepomp wordt berekend

De berekening zelf is eenvoudig:

COP = geleverde warmte (kWh) / verbruikte elektriciteit (kWh)

Stel: jouw warmtepomp verbruikt in een uur 1 kWh elektriciteit en levert daarmee 3,5 kWh warmte aan je woning. Dan is de COP op dat moment 3,5. Je haalt uit elke euro aan stroom dus 3,5 keer zoveel warmte als met een directe elektrische verwarmingsstang (die een COP van 1 heeft).

Ter vergelijking: een moderne gasketel zit op een rendement van rond de 90 tot 107 procent (bij HR-ketels). Een warmtepomp met een COP van 3 of hoger is dus aanzienlijk zuiniger, zelfs als je de hogere prijs van elektriciteit ten opzichte van gas meerekent.

Opgegeven COP versus de werkelijke COP in de praktijk

Fabrikanten meten de COP onder gestandaardiseerde testomstandigheden, vaak bij een buitentemperatuur van 7 graden Celsius en een aanvoertemperatuur van 35 graden. Die omstandigheden zijn gunstig en komen in de praktijk lang niet altijd voor. Op een koude winterdag van min 5 graden, waarbij je radiatoren een aanvoertemperatuur van 55 graden nodig hebben, daalt de COP fors.

In de praktijk halen eigenaren van lucht-water warmtepompen in Nederland een jaargemiddelde COP van ergens tussen de 2,5 en 3,5. Bodem- of watergebonden warmtepompen (met een stabielere brontemperatuur) halen doorgaans hogere waarden, soms boven de 4. Dit zijn geen fabriekswaarden maar gemeten resultaten over een volledig stookseizoen.

Twee factoren bepalen de praktijk-COP het meest:

• Buitentemperatuur: hoe kouder buiten, hoe harder de pomp moet werken en hoe lager de COP.
• Aanvoertemperatuur: hoe lager de temperatuur die je nodig hebt (bijvoorbeeld vloerverwarming op 35 graden versus radiatoren op 60 graden), hoe hoger de COP.

SCOP: de eerlijkere maatstaf

Omdat de momentane COP zo sterk wisselt, is de SCOP (Seasonal COP) een betere maatstaf voor vergelijking. De SCOP is het gemiddelde rendement over een volledig seizoen, berekend op basis van een standaard klimaatzone. In Nederland wordt daarvoor klimaatzone H1 (gematigd maritiem klimaat) gebruikt.

Een warmtepomp met een SCOP van 3,8 haalt dat gemiddelde dus over alle buitentemperaturen van een heel jaar, inclusief de koudste dagen. De SCOP staat verplicht op het Europese energielabel van warmtepompen en is daarmee het getal dat je het beste kunt gebruiken bij de aanschaf.

Wat beïnvloedt jouw COP thuis?

Naast buitentemperatuur en aanvoertemperatuur zijn er meer factoren die de werkelijke COP omhoog of omlaag trekken:

• Isolatie van de woning: een slecht geïsoleerd huis vraagt meer warmte, waardoor de pomp harder en langer draait, vaak ook op koudere dagen.
• Type afgiftesysteem: vloerverwarming werkt op lage temperaturen (30 tot 40 graden) en geeft de hoogste COP. Oude hoge-temperatuurradiatoren drukken de COP omlaag.
• Tapwater verwarmen: voor warm tapwater moet de warmtepomp opwarmen tot 55 of 60 graden (voor legionellapreventie). Dat verlaagt de gemiddelde COP merkbaar.
• Instelling en regeling: een slecht ingestelde warmtepomp die te hoge aanvoertemperaturen gebruikt, haalt een lagere COP dan nodig is.
• Hulpwarmte (bijstook): veel warmtepompen hebben een ingebouwde elektrische weerstand die bijspringt op koude dagen. Die heeft een COP van 1. Als die weerstand vaak inschakelt, daalt de gemiddelde COP van het systeem als geheel.

Rekenvoorbeeld: wat levert een hogere COP je op in geld?

Stel: je hebt een warmtebehoefte van 15.000 kWh per jaar (een gemiddelde tussenwoning). Je betaalt 0,30 euro per kWh elektriciteit.

Een verschil van een half punt COP kan op jaarbasis al snel 200 tot 300 euro schelen. Het loont dus om je warmtepomp goed in te stellen en de aanvoertemperatuur zo laag mogelijk te houden.

Hoe meet je de echte COP van jouw warmtepomp?

Veel moderne warmtepompen tonen de COP op het display of via een app. Vertrouw die weergave wel met een korrel zout: het gaat vaak om een momentopname of een korte gemiddelde, niet om het jaarcijfer. Voor een betrouwbare meting heb je twee waarden nodig over dezelfde periode: het totale energieverbruik (in kWh elektriciteit) en de totale geleverde warmte (in kWh).

Slimme energiemeters en warmtemeter-installaties (calorimeters) kunnen dit bijhouden. Sommige installateurs plaatsen standaard een warmtemeter; vraag daar expliciet naar als je een warmtepomp laat installeren. Op forums zoals Tweakers vergelijken eigenaren onderling hun gemeten COP-waarden over een volledig jaar, wat een realistischer beeld geeft dan enige fabrieksspecificatie.

De COP van een warmtepomp is kortom geen vast getal, maar een getal dat voortdurend beweegt met het weer, je instelling en je woning. Een SCOP boven de 3,5 is voor de meeste goed geïsoleerde woningen met lagetemperatuurafgifte haalbaar. Zit je structureel onder de 2,5, dan is de kans groot dat er iets niet goed is ingesteld of dat je woning een te hoge aanvoertemperatuur vraagt.